Lubin to miasto o burzliwej historii. Jego dzieje pełne są dramatycznych wydarzeń, które ukształtowały nie tylko jego strukturę przestrzenną, ale i tożsamość mieszkańców. Od średniowiecznych początków przez dramatyczne wydarzenia II wojny światowej, zakończone przymusowym wysiedleniem ludności niemieckiej, po odkrycie bogatych złóż miedzi i budowę przemysłowego miasta. Lubin przechodził przez liczne zmiany, które warto poznać bliżej.
Początki i Średniowieczny Rozwój
Początki Lubina nie są dobrze udokumentowane. Mówi się, że już w 1170 roku książę Bolesław Wysoki założył tu warownię. Gród obronny, osada targowa i podgrodzie tworzyły zalążek przyszłego miasta. Już w 1224 roku istniał tu kasztelański gród, a pierwsze pewne wzmianki o miejskim charakterze pochodzą z 1295 roku, gdy książę Konrad II określił mieszkańców mianem „cives”.
Rozwój w XIV i XV wieku
W XIV wieku Lubin rozwijał się bardzo prężnie. Książę Ludwik I, rezydujący w zamku, zainicjował budowę murów obronnych i założenie kaplicy zamkowej. W tym okresie powstały dwa ważne dzieła: Kodeks z legendą o św. Jadwidze, zawierający 65 barwnych miniatur autorstwa Mikołaja Pruzi, oraz Kronika książąt polskich. Miasto zyskało liczne przywileje, takie jak prawo do bicia własnej monety i posiadanie młyna garbarskiego. Lubin prosperował dzięki rozwiniętemu rzemiosłu, handlowi i swojej strategicznej lokalizacji na szlakach handlowych
XV wiek przyniósł jednak wiele trudności. Wojny husyckie doprowadziły do zniszczeń, a pożary w 1428 i 1431 roku oraz kolejny w 1453 roku zniszczyły znaczną część miasta. Mimo to, Lubin nie poddał się i za każdym razem był odbudowywany z jeszcze większym zapałem.
Złoty Wiek XVI
XVI wiek to czas odbudowy i rozkwitu miasta. Odbudowano ratusz, rozwijał się handel i rzemiosło. Sukiennictwo było na tyle rozwinięte, że cech sukienników liczył 400 członków. Miasto zyskało na znaczeniu dzięki produkcji wysokiej jakości sukna. Bogaci mieszczanie i rzemieślnicy mogli finansować edukację swoich dzieci, co przyczyniło się do wzrostu poziomu wykształcenia mieszkańców.
Katastrofy i Zniszczenia XVII wieku
Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) przyniosła Lubinowi ogromne straty. Miasto wielokrotnie zdobywane przez różne armie, doświadczało pożarów, zniszczeń i epidemii. W 1626 roku wielki pożar zniszczył większość zabudowy, a liczne przemarsze wojsk przyniosły kolejne zniszczenia. Pomimo tych trudności, miasto przetrwało i kontynuowało swoją odbudowę.
XIX wiek: Modernizacja i Rozwój
Początek XIX wieku był trudny dla Lubina. W czasie wojen napoleońskich (1806-1813) miasto zubożało przez liczne kontrybucje na rzecz armii francuskiej. Powstały wtedy stronnictwa profrancuskie. W mieście działa garnizon i szpital. Na przełomie 1812/1813 roku w Lubinie funkcjonuje sztab. Przejazdem bywa sam Napoleon. Po odwrocie Francuzów, miasto zajęły wojska rosyjskie, a 29 maja 1813 roku Francuzi ponownie przejęli Lubin. Bitwa nad Kaczawą w sierpniu zakończyła się zwycięstwem Prusaków, miasto zajęły rosyjskie patrole.
W latach 1821-1828 zmodernizowano szosę Berlin-Wrocław. W 1852 roku zbudowano nową drogę do Rawicza. Protesty w 1848 roku i doraźne roboty publiczne nie rozwiązały problemu biedy, dopiero modernizacja miasta poprawiła sytuację. W 1867 roku powstała gazownia, a połączenie kolejowe z Legnicą uruchomiono w 1869 roku, z Głogowem w 1871 roku. W 1881 roku powstała cukrownia, a w 1896 roku fabryka mechanizmów pianinowych. Około 1843 roku drukarnia rozpoczęła wydawanie czasopisma Lübener Stadtblatt.
Miasto rozwijało się powoli, bez modernizacji ulic. W 1860 roku zaprojektowano ul. Odrodzenia (dawniej Dworcowa) i wyprostowano oś ul. 1 Maja (dawniej Chojnowska). Przedmieście ścinawskie miało dwie części: zachodnią z gettem żydowskim i wschodnią z domami robotników i biedoty. W 1890 roku powstała nowa rzeźnia.
Ekonomiczny zastój i migracja
Pod koniec XIX wieku Śląsk doświadczył gospodarczego zastoju, podczas gdy w Nadrenii i Westfalii przemysł rozwijał się w zawrotnym tempie. Taka sytuacja spowodowała migrację ludności na zachód. W tym samym czasie na Śląsk przybywali ludzie z przeludnionych obszarów Małopolski i Wielkopolski. Władze pruskie, zaniepokojone rosnącą liczbą polskich imigrantów, nie zezwalały na otwieranie szkół z polskim językiem nauczania. Jednak mimo tych restrykcji, Lubin przyjął wielu nowych mieszkańców z Polski. Migracje te miały swoje korzenie już w XVII wieku, a w XIX i XX wieku nasiliły się, obejmując również Greków, Włochów i Czechów.
Rozwój miasta na przełomie XIX i XX wieku
Na przełomie XIX i XX wieku Lubin rozwijał się stopniowo. W 1883 roku powstały koszary kawalerii, które do 1938 roku zostały rozbudowane. W latach 1903-1905 zbudowano zakład dla nerwowo chorych, wyposażony we własny majątek rolny oraz warsztaty tkackie i wikliniarskie. 1 października 1907 roku otwarto gimnazjum, które w 1911 roku przekształcono w liceum. W 1914 roku Lubin uzyskał połączenie kolejowe z Chocianowem.
Międzywojenne lata i rozwój infrastruktury
W okresie międzywojennym Lubin zachował swój charakter, rozwijając istniejące zakłady przemysłowe, takie jak rzeźnia, cukrownia, przetwórnia warzywno-owocowa i inne. Miasto mogło się pochwalić dwoma szpitalami, szkołami podstawowymi, szkołą rolniczą, zawodową, liceum oraz dwiema bibliotekami parafialnymi i miejską. Funkcjonowały również dwa kina i mały teatr. Po 1933 roku, miejscowy pułk kawalerii przekształcono w jednostkę pancerno-motorową. W Lubinie powstała nowa strzelnica na Przylesiu i rozpoczęto modernizację lotniska, co przyczyniło się do dalszego rozwoju miasta.
II wojna światowa w Lubinie
Podczas II wojny światowej Lubin jest miejscem przymusowej pracy dla jeńców wojennych i robotników z podbitych krajów.
W warunkach niewoli i głodowych racji żywnościowych, wytworzyła się samopomoc narodowościowa. Pomagano sobie w dokarmianiu, dostarczaniu odzieży i organizowaniu ucieczek. Wśród Polaków w Lubinie wyróżniali się Feliks Flakiewicz, rzeźnik, i Jan Mokros, piekarz, którzy za swoją pomoc narażali się na surowe kary Niemców.
W mieście znajdował się obóz przejściowy dla księży, głównie polskich, oraz urząd pracy (Arbeitsamt) z piwnicami przystosowanymi do przetrzymywania obcokrajowców. W ratuszu mieścił się posterunek policji z pięcioma wachmeistrami. Z zakładu dla nerwowo chorych, na początku wojny, przewieziono połowę pacjentów do Niemiec celem eutanazji.
Lotnisko szkoleniowe funkcjonowało do 23 stycznia 1945 roku. Koszary pułku pancernego były miejscem remontu czołgów i szkolenia rekrutów. W fabryce mechanizmów pianinowych produkowano skrzynki amunicyjne, a przy ul. Towarowej wyciory karabinowe.
Lecznictwo ogólne działało bez zakłóceń do 1942 roku, kiedy to obok szpitala powiatowego powstały baraki szpitalne dla jeńców i robotników przymusowych. Od 1943 roku w Lubinie mieszkała duża grupa cywilnych Niemców przesiedlonych z bombardowanych terenów.
Walki o Lubin rozpoczęły się 27 stycznia 1945 roku. Wojska radzieckie ostatecznie opanowały miasto 7 lutego. Straty w zabudowie wyniosły 40%, a kolejne 40% budynków było uszkodzonych. Po opanowaniu miasta, radziecka komendantura nadzorowała demontaż maszyn i urządzeń fabrycznych, a wiele budynków celowo podpalono.
NKWD rozstrzelało około 500 ciężko chorych pacjentów zakładu psychiatrycznego oraz 150 pensjonariuszy i personel Domu Starców. Ich ciała odkryto podczas prac ziemnych w 1961 i 1992 roku
Lubin po II wojnie światowej
Po zakończeniu II wojny światowej, pozostała ludność niemiecka zostaje przymusowo wysiedlona do Niemiec. Władzę w mieście przejmuje administracja polska. Przystąpiono do odbudowy zniszczonego w 80% miasta. W 1946 roku Lubin włączono do nowo powstałego województwa wrocławskiego.
Budowa zakładów górniczych w 1965 roku
W 1957 roku inżynier Jan Wyżykowski odkrył pokłady rudy miedzi w okolicach Lubina i Polkowic. Decyzją ministerstwa przemysłu ciężkiego z 28 grudnia 1959 roku, powołano przedsiębiorstwo państwowe Kombinat Górniczo-Hutniczy Miedzi (KGHM), któremu powierzono wydobycie i przetwórstwo rudy miedzi z nowo odkrytych złóż. Rozpoczęto budowę nowych osiedli, takich jak osiedle Centrum (5 tys. mieszkańców w latach 1961-1965) i osiedle Staszica (18 tys. mieszkańców w latach 1967-1968). Pierwsze 17 bloków mieszkalnych z 522 mieszkaniami powstało już w 1960 roku, oferując miejsce dla 1200 osób. KGHM sfinansował znaczną część infrastruktury Lubina, w tym osiedla, hotele robotnicze, szkoły, ulice, przedszkola i pawilony usługowe.
Miasto w latach 70. i 80. XX wieku
W latach 1975-1998 Lubin administracyjnie należał do województwa legnickiego. W tym okresie kontynuowano budowę kolejnych osiedli mieszkaniowych: osiedle Zwycięstwa (5 tys. mieszkańców w 1975 roku), osiedle Świerczewskiego (5 tys. mieszkańców w 1976 roku), osiedle Przylesie (28 tys. mieszkańców w 1982 roku), osiedle Ustronie (7 tys. mieszkańców w 1984 roku) oraz osiedle Wyżykowskiego (5 tys. mieszkańców w 1984 roku).
31 sierpnia 1982 roku doszło do tragicznych wydarzeń, znanych jako Zbrodnia Lubińska, podczas których Milicja Obywatelska i ZOMO brutalnie stłumiły demonstrację przeciwko stanowi wojennemu. Od ostrzału zginęły trzy osoby: Michał Adamowicz, Andrzej Trajkowski i Mieczysław Poźniak, a kilkadziesiąt zostało rannych. W dziesiątą rocznicę tych wydarzeń, w centrum miasta odsłonięto Pomnik Pamięci Ofiar autorstwa Zbigniewa Frączkiewicza.
źródła:
1.Jan Biliński Historia Lubina, Lubin, 23 października 1992 r.,Redakcja techniczna: Danuta Wydra, Wydano nakładem Rady Miejskiej i Zarządu Miasta w Lubinie
2. Pomnik Pamięci Ofiar Lubina ’82, //pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pomnik_Pami%C4%99ci_Ofiar_Lubina_%E2%80%9982&oldid=73601056 (ostatni dostęp maj. 30, 2024).
3. Lubin, //pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lubin&oldid=73481613 (ostatni dostęp maj. 30, 2024).